Bəs fərdi yaşayış evləri və bağ evləri qiymətləndirilərkən hansı məqamlar nəzərə alınmalıdır?
1. Torpaq sahəsinin hüquqi statusu və təyinatı
Qiymətləndirmə zamanı ilk növbədə torpaq sahəsinin hüquqi vəziyyəti araşdırılmalıdır. Torpağın mülkiyyət hüququ, çıxarışının mövcudluğu, təyinatı və istifadə imkanları müəyyən edilməlidir.
Xüsusilə aşağıdakı məsələlərə diqqət yetirilməlidir:
Torpaq sahəsinin mülkiyyət və ya digər hüquqi əsaslarla istifadədə olması;
Torpağın kateqoriyası və məqsədli təyinatı;
Kadastr məlumatlarının faktiki vəziyyətə uyğunluğu;
Torpaq sahəsinin ölçüləri və sərhədləri;
Tikilinin torpaq sahəsində qanuni yerləşməsi;
İpoteka, həbs, servitut və digər hüquqi məhdudiyyətlərin mövcudluğu.
Torpaq sahəsinin hüquqi statusu əmlakın bazar dəyərinə birbaşa təsir edən əsas amillərdəndir.
2. Tikilinin texniki vəziyyəti və keyfiyyəti
Fərdi yaşayış evinin qiymətləndirilməsində tikilinin texniki vəziyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Evin yalnız ümumi sahəsinə deyil, onun tikinti keyfiyyətinə, konstruktiv elementlərinə və istismar vəziyyətinə də baxılmalıdır.
Bu zaman aşağıdakı göstəricilər araşdırılır:
Bünövrənin və daşıyıcı konstruksiyaların vəziyyəti;
Divarların, dam örtüyünün və döşəmələrin keyfiyyəti;
Tikintidə istifadə olunmuş materiallar;
Pəncərə və qapı sistemləri;
İstilik və izolyasiya xüsusiyyətləri;
Təmirin səviyyəsi və keyfiyyəti;
Nəmişlik, çatlar və digər texniki qüsurlar.
Eyni ərazidə və oxşar sahəyə malik iki evin texniki vəziyyətinə görə bazar dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.
3. Yerləşmə mövqeyi və infrastruktur
Daşınmaz əmlakın dəyərinə təsir edən ən mühüm amillərdən biri yerləşdiyi ərazidir.
Fərdi yaşayış evləri və bağ evləri qiymətləndirilərkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
Şəhər mərkəzinə və əsas nəqliyyat yollarına məsafə;
İctimai nəqliyyat imkanları;
Məktəb, bağça, tibb müəssisələri və ticarət obyektlərinə yaxınlıq;
Ərazinin ekoloji vəziyyəti;
Yol örtüyünün və giriş-çıxış imkanlarının keyfiyyəti;
Ərazinin inkişaf perspektivləri;
Ətraf mühitin və qonşuluğun xüsusiyyətləri.
Bağ evlərində isə dənizə, meşəlik ərazilərə, istirahət zonalarına və digər rekreasiya məkanlarına yaxınlıq əlavə üstünlük yarada bilər.
4. Kommunal xidmətlər və mühəndis-kommunikasiya sistemləri
Evin gündəlik yaşayış üçün yararlılığı onun mühəndis-kommunikasiya təminatından da asılıdır.
Qiymətləndirici aşağıdakı sistemlərin mövcudluğunu və işlək vəziyyətini yoxlamalıdır:
Elektrik enerjisi təminatı;
Təbii qaz təchizatı;
İçməli su təminatı;
Kanalizasiya sistemi;
İstilik sistemi;
İnternet və rabitə imkanları;
Suvarma və drenaj sistemləri.
Xüsusilə bağ evlərində mərkəzləşdirilmiş kommunal xidmətlərin olmaması və alternativ sistemlərdən istifadə edilməsi qiymətləndirmədə ayrıca nəzərə alınmalıdır.
5. Torpaq sahəsinin ölçüsü və əlavə tikililər
Fərdi yaşayış və bağ evlərinin qiymətləndirilməsində yalnız əsas yaşayış binası deyil, torpaq sahəsinin özü və ərazidə yerləşən əlavə tikililər də araşdırılmalıdır.
Bunlara aşağıdakılar aid edilə bilər:
Qaraj və avtomobil dayanacağı;
Yay mətbəxi;
Anbar və yardımçı tikililər;
Hovuz;
Terras və besedka;
Hasar və həyət abadlaşdırılması;
Landşaft və yaşıllıq elementləri.
Lakin bütün əlavə tikililər avtomatik olaraq əmlakın dəyərini artırmır. Onların hüquqi statusu, texniki vəziyyəti, funksionallığı və bazarda tələbə uyğunluğu qiymətləndirilməlidir.
6. Bağ evlərinin mövsümi xüsusiyyətləri
Bağ evlərinin qiymətləndirilməsi fərdi yaşayış evləri ilə müqayisədə bəzi əlavə xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasını tələb edir.
Belə əmlakların bazar dəyərinə təsir edən amillər arasında mövsümi istifadə imkanları, ərazinin turizm və istirahət potensialı, ilin müxtəlif dövrlərində yaşayış üçün yararlılıq və kommunal xidmətlərin fasiləsizliyi xüsusi yer tutur.
Məsələn, yalnız yay aylarında istifadə üçün nəzərdə tutulmuş, istilik sistemi olmayan bağ evi ilə ilboyu yaşayışa uyğunlaşdırılmış bağ evinin bazar dəyəri eyni olmamalıdır.
7. Müqayisəli bazar təhlili
Peşəkar qiymətləndirmədə mühüm mərhələlərdən biri müqayisəli yanaşmanın tətbiqidir.
Qiymətləndirici oxşar ərazidə yerləşən, sahəsi, təyinatı, texniki vəziyyəti və digər xüsusiyyətləri baxımından müqayisə oluna bilən əmlakları araşdırmalıdır.
Bu zaman aşağıdakılar nəzərə alınır:
Oxşar evlərin bazarda təklif qiymətləri;
Mümkün olduqda, real alqı-satqı əməliyyatlarının qiymətləri;
Əmlakların yerləşmə fərqləri;
Tikililərin sahəsi və texniki vəziyyəti;
Torpaq sahələrinin ölçüsü və hüquqi statusu;
Bazardakı tələb və təklif dinamikası.
Burada vacib məqam ondan ibarətdir ki, elanlarda göstərilən qiymətlər hər zaman real satış qiymətini əks etdirmir. Buna görə də qiymətləndirici mümkün olduqda faktiki bazar əməliyyatlarına üstünlük verməlidir.
8. Beynəlxalq qiymətləndirmə standartlarına uyğun peşəkar yanaşma
Fərdi yaşayış evlərinin və bağ evlərinin qiymətləndirilməsi zamanı beynəlxalq qiymətləndirmə standartlarının tələblərinə riayət edilməsi nəticələrin obyektivliyini və etibarlılığını artırır.
Bu baxımdan TEGOVA (The European Group of Valuers' Associations) tərəfindən formalaşdırılan Avropa qiymətləndirmə standartları (EVS) mühüm metodoloji əhəmiyyət daşıyır.
Peşəkar qiymətləndirici:
Qiymətləndirmənin məqsədini və əsaslarını düzgün müəyyən etməli;
Əmlakın hüquqi və fiziki xüsusiyyətlərini araşdırmalı;
Bazar məlumatlarından əsaslandırılmış şəkildə istifadə etməli;
Uyğun qiymətləndirmə yanaşmasını seçməli;
Hesabatda bütün fərziyyələri və məhdudlaşdırıcı şərtləri açıqlamalı;
Yekun dəyəri obyektiv və əsaslandırılmış məlumatlar əsasında müəyyən etməlidir.
Nəticə
Fərdi yaşayış evləri və bağ evlərinin qiymətləndirilməsi sadəcə tikilinin sahəsinin hesablanması və ərazi üzrə orta qiymətlərin tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Bu proses hüquqi, texniki, iqtisadi və bazar amillərinin kompleks təhlilini tələb edir.
Dəqiq və obyektiv qiymətləndirmə üçün əmlakın bütün xüsusiyyətləri yerində araşdırılmalı, etibarlı bazar məlumatlarından istifadə edilməli və beynəlxalq peşəkar standartların prinsipləri rəhbər tutulmalıdır.
Unutmaq olmaz ki, düzgün qiymətləndirmə yalnız əmlakın bugünkü bazar dəyərini müəyyən etmir, həm də mülkiyyətçilərin, investorların, maliyyə institutlarının və digər maraqlı tərəflərin əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməsinə şərait yaradır.


